बौद्ध ध्यान विधि: नवप्रवेशीका लागि पूर्ण मार्गदर्शक

आजको व्यस्त जीवनशैलीमा मानसिक शान्ति पाउनु चुनौतीपूर्ण छ। यस्तो अवस्थामा बौद्ध ध्यान विधिले हाम्रो अस्थिर मनलाई शान्त पार्न मद्दत गर्छ। यसले जीवनलाई सकारात्मक र अर्थपूर्ण मार्गमा डोर्‍याउँछ। भगवान् बुद्धले दुःखबाट मुक्त भई निर्वाण प्राप्त गर्न ध्यानको मार्ग देखाउनुभएको थियो। बौद्ध धर्ममा ध्यान भन्नाले मनको गहिराइ बुझ्ने साधना हो। यसले यथार्थलाई स्वीकार गर्न र मनलाई विकारमुक्त राख्न सिकाउँछ। यो लेख नवप्रवेशीहरूले कसरी बौद्ध ध्यान अभ्यास सुरु गर्न सक्छन् भन्नेमा केन्द्रित छ।

शारीरिक आसन: वैरोचनका सात ध्यान मुद्रा

ध्यान अभ्यास सुरु गर्नुअघि शारीरिक आसनको ठूलो महत्त्व हुन्छ। शरीर र मन एकअर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका छन्। त्यसैले बौद्ध धर्ममा ‘वैरोचनका सात ध्यान मुद्रा’ उपयोगी मानिन्छ। यस आसनले शरीरको ऊर्जा र श्वासप्रश्वासलाई सन्तुलित गर्छ। यसले लामो समयसम्म नथाकी बस्न सहयोग पुर्‍याउँछ। नवप्रवेशीहरूले ध्यान बस्दा निम्न सात कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।

खुट्टाको आसन

सम्भव भएसम्म पलेँटी कसेर (वज्रासन वा पद्मासन) बस्नुपर्छ। यसले शरीरको जग बलियो बनाउँछ। ध्यानको गहिराइमा जाँदा शरीर ढल्ने डर हुँदैन।

हातको मुद्रा

दायाँ हातलाई बायाँ हातको माथि पारेर काखमा राख्नुपर्छ। यो नाभिभन्दा थोरै तल हुन्छ। दुवै बुढीऔँलालाई हल्का जोड्नुपर्छ। यसलाई ध्यान मुद्रा भनिन्छ।

मेरुदण्ड

कम्मरदेखि टाउकोसम्मको भागलाई एकदमै सिधा राख्नुपर्छ। मेरुदण्ड सिधा हुँदा ऊर्जा प्रवाह राम्रो हुन्छ। साथै, निद्रा वा अल्छी लाग्ने समस्या कम हुन्छ।

काँध

काँधलाई पछाडितिर हल्का तन्काएर तल झार्नुपर्छ। यसलाई शान्त अवस्थामा राख्नुपर्छ। यसले छाती खुल्ला बनाउँछ र श्वासप्रश्वास सहज हुन्छ।

टाउको र घाँटी

च्युँडोलाई हल्का तलतिर झुकाउनुपर्छ। घाँटीलाई सिधा राख्नुपर्छ।

जिब्रोको अवस्था

जिब्रोको टुप्पोलाई माथिल्लो दाँतको पछाडि तालुमा छुवाउनुपर्छ। यसले मुखमा धेरै र्याल जम्मा हुनबाट रोक्छ। बारम्बार थुक निल्नुपर्ने झन्झट हुँदैन।

आँखाको दृष्टि

आँखालाई पूरै बन्द गर्नु हुँदैन। धेरै खोल्नु पनि हुँदैन। नाकको टुप्पोभन्दा केही पर जमिनमा हल्का दृष्टि राखेर ध्यान मग्न हुनुपर्छ। यसले मनमा अनेक दृश्य आउनबाट रोक्छ।

यसका साथै, ध्यान बस्दा भुइँमा विशेष चकटी राखेर बस्नाले कम्मर र घुँडा दुख्ने समस्याबाट बच्न सकिन्छ।

शमथ र आनापानसति ध्यान: एकाग्रताको विकास

शारीरिक आसन मिलिसकेपछि अस्थिर मनलाई एकाग्र गराउन शमथ ध्यान अभ्यास गरिन्छ। शमथको अर्थ मनलाई शान्त र एकाग्र पार्नु हो। यसका लागि आनापानसति सबैभन्दा उत्तम उपाय हो। आनापानसति भनेको आफ्नो श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्नु हो।

नवप्रवेशीहरूले आनापानसति गर्दा नाकको प्वाल वा ओठको माथिल्लो भागमा ध्यान दिनुपर्छ। श्वास भित्र आउँदा र बाहिर जाँदा हुने स्पर्शलाई मात्र महसुस गर्नुपर्छ। यस अभ्यासमा मन्त्र जप्ने, श्वास नियन्त्रण गर्ने वा कल्पना गर्ने काम हुँदैन। केवल प्राकृतिक श्वासलाई गुरु मानी त्यसकै अवलोकन गरिन्छ।

सुरुमा मन धेरै भौँतारिन सक्छ। अनेकौँ विचारहरू आउन सक्छन्। तर त्यस्तो अवस्थामा पनि विचलित नभई, विचार आएको थाहा पाएर पुनः श्वासमै ध्यान फर्काउनुपर्छ। यस प्रक्रियाले मनको चञ्चलता बिस्तारै कम गर्छ। अन्ततः मनलाई एक बिन्दुमा स्थिर गराउँछ।

विपश्यना ध्यान: साँचो यथार्थको दर्शन

जब आनापानसति अभ्यासद्वारा मन पूर्ण शान्त र स्थिर हुन्छ, त्यसपछि विपश्यना ध्यानतर्फ अघि बढ्न सकिन्छ। विपश्यनाको अर्थ कुनै पनि वस्तुलाई जस्तो छ त्यस्तै रूपमा अवलोकन गर्नु वा विशेष रूपले देख्नु हो। यो ध्यानले मनको गहिराइमा लुकेका अज्ञानता र विकारहरू नष्ट गर्छ।

विपश्यना अभ्यास गर्दा शरीरका विभिन्न भागमा उत्पन्न हुने वेदनालाई तटस्थ भावले हेरिन्छ। सुखद अनुभूतिमा खुसी हुने र दुःखद अनुभूतिमा दुःखी हुने प्रवृत्ति त्यागिन्छ। सबै कुरा परिवर्तनशील (अनित्य) छन् र अनात्मा हुन् भन्ने यथार्थ स्वीकार गर्नु नै विपश्यनाको मुख्य उद्देश्य हो। यसले राग र द्वेष नष्ट गरी प्रज्ञा (बुद्धि) जगाउँछ।

मैत्री भावना: विश्वव्यापी प्रेम र करुणा

बौद्ध ध्यानको अर्को महत्त्वपूर्ण अङ्ग मैत्री भावना हो। ध्यानबाट प्राप्त शान्ति, खुसी र सकारात्मक ऊर्जालाई सम्पूर्ण प्राणी जगत्को हितका लागि बाँड्ने काम मैत्री भावनामार्फत गरिन्छ। यस ध्यानमा आफूबाट सुरु गरेर प्रियजन, अपरिचित र शत्रुहरूलाई समेत समान रूपमा प्रेम र करुणा पठाउने अभ्यास गरिन्छ।

नवप्रवेशीहरूले मनमनै ‘सबै प्राणी सुखी होऊन्, सबै प्राणी दु:खबाट मुक्त होऊन्, सबै प्राणीहरू रोगबाट मुक्त होऊन् र सबैको कल्याण होस्’ भन्ने जस्ता शुद्ध र निःस्वार्थ भावनाहरू विकास गर्न सक्छन्। मैत्री भावनाले मनबाट इर्ष्या, क्रोध र शत्रुता हटाउँछ। यसले सकारात्मक सोच र सद्भावको विकास गर्छ।

ध्यानमा आउने पञ्च निवारण

ध्यान गर्दा नवप्रवेशीहरूले पाँच मानसिक बाधाहरू (जसलाई पञ्च निवारण भनिन्छ) को सामना गर्नुपर्छ। यी बाधाहरू हुन्: कामछन्द (इन्द्रिय सुखको चाहना र आसक्ति), व्यापाद (अरूप्रति क्रोध वा द्वेष भाव), थीन-मिद्ध (अल्छीपन, मानसिक सुस्ती वा निद्रा), उद्धच्च-कुक्कुच्च (मनको तीव्र अशान्ति वा विगतको पछुतो), र विचिकिच्छा (ध्यानको विधि र मार्गप्रतिको शंका)।

यी बाधाहरू ध्यानको समयमा आउँदा अत्तालिने वा निराश हुनु हुँदैन। यिनीहरूलाई प्राकृतिक मानसिक प्रक्रियाका रूपमा लिएर, बिना कुनै प्रतिक्रिया केवल साक्षी भावले अवलोकन गर्नाले यी बाधाहरू स्वतः कमजोर भएर जान्छन्।

दैनिक जीवनमा सजगता र बौद्ध ध्यान विधि

ध्यान भनेको बिहान वा बेलुका एक दिन वा दुई दिन आधा घण्टा गरेर छोड्ने कुरा मात्र होइन। यो त जीवन जिउने एक पूर्ण कला हो। बौद्ध धर्मले सिकाएको यो मार्गलाई पञ्चशीलको पालना गर्दै निरन्तरता दिँदा मानिसको मनमा गहिरो शान्ति र करुणा छाउँछ। दैनिक जीवनका हरेक साधारण कार्यहरूमा, जस्तै: बिहान ओछ्यानबाट उठ्दा, पाइला चालेर हिँड्दा, खाना खाँदा, भाँडा माझ्दा वा अरूसँग बोल्दा पूर्ण रूपमा सजगता (स्मृति) अपनाउनु पनि ध्यानकै एक विस्तारित रूप हो। वर्तमान क्षणमा बाँच्न सिक्नु नै साँचो अर्थमा जीवनको आनन्द लिनु हो। नवप्रवेशीहरूले सुरुमा दैनिक पन्ध्रदेखि बीस मिनेट समय छुट्टाएर शमथ र विपश्यनाको नियमित अभ्यास गर्न सक्छन्। यसले शारीरिक र मानसिक तनाव कम गर्नुका साथै जीवनलाई अत्यन्तै अर्थपूर्ण, सन्तुलित र सुखमय बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछ। तसर्थ, आजैबाट आफूभित्रको असीम संसारलाई चिन्ने र बुझ्ने यो अनमोल आध्यात्मिक यात्रा प्रारम्भ गरौँ।